Modele
Crowdfundingu

Jak działa model donacyjny?

W modelu donacyjnym wspierający przekazują środki na realizację projektu bez oczekiwania jakiegokolwiek materialnego zwrotu. Motywacją wpłacających jest chęć wsparcia sprawy, w którą wierzą, empatia wobec osoby potrzebującej pomocy lub pragnienie przyczynienia się do realizacji celu o charakterze społecznym, kulturalnym bądź charytatywnym.

Ten model jest najstarszą i najbardziej intuicyjną formą crowdfundingu. Platformy donacyjne umożliwiają organizacjom pozarządowym, fundacjom, stowarzyszeniom, a w wielu przypadkach także osobom prywatnym, tworzenie kampanii zbiórkowych z opisem celu, historią oraz informacjami o planowanym wykorzystaniu zebranych środków.

Wspierający mogą wpłacać dowolne kwoty, a platformy zazwyczaj pobierają niewielką prowizję od zebranej sumy. Większość kampanii donacyjnych działa w modelu "keep it all" (zatrzymaj wszystko), co oznacza, że twórca kampanii otrzymuje zebrane środki niezależnie od tego, czy osiągnął zakładany cel finansowy.

Regulacje prawne w Polsce

W polskim systemie prawnym zbiórki publiczne regulowane są przede wszystkim przez Ustawę z dnia 14 marca 2014 r. o zasadach prowadzenia zbiórek publicznych. Zgodnie z nią, zbiórka publiczna wymaga zgłoszenia do Ministerstwa Administracji i Cyfryzacji (obecnie realizowanego poprzez portal zbiorki.gov.pl) oraz podania informacji o celu zbiórki i sposobie zagospodarowania zebranych środków.

Zbiórki prowadzone wyłącznie online, gdzie wpłaty dokonywane są przelewem bankowym lub za pośrednictwem systemu płatności, nie zawsze podlegają wymogom ustawy o zbiórkach publicznych, ponieważ ustawa ta odnosi się przede wszystkim do zbiórek prowadzonych w przestrzeni publicznej. Niemniej operatorzy platform powinni przestrzegać przepisów dotyczących przeciwdziałania praniu pieniędzy (AML) oraz ochrony danych osobowych (RODO).

Mechanizm działania

Crowdfunding nagrodowy opiera się na zasadzie wymiany: wspierający wpłacają określoną kwotę i w zamian otrzymują nagrodę, najczęściej w postaci produktu będącego przedmiotem kampanii. Nagrody są zazwyczaj zróżnicowane w zależności od wysokości wpłaty, tworząc tak zwane "progi nagrodowe" (reward tiers).

Model ten zyskał ogromną popularność dzięki platformom takim jak Kickstarter (założony w 2009 roku) i Indiegogo, które umożliwiły twórcom gier, gadżetów elektronicznych, filmów, albumów muzycznych i wielu innych projektów kreatywnych bezpośrednie dotarcie do odbiorców i zebranie środków jeszcze przed rozpoczęciem produkcji.

Istnieją dwa podstawowe warianty tego modelu. W wariancie "all or nothing" (wszystko albo nic) twórca otrzymuje zebrane środki tylko wtedy, gdy kampania osiągnie zakładany cel finansowy. W wariancie "keep it all" (zatrzymaj wszystko) twórca otrzymuje zebrane środki niezależnie od osiągnięcia celu. Pierwszy wariant jest uznawany za bardziej wiarygodny, ponieważ minimalizuje ryzyko realizacji niedofinansowanego projektu.

Aspekty prawne i ochrona konsumenta

Crowdfunding nagrodowy z perspektywy prawnej często traktowany jest jako forma umowy przedsprzedaży lub umowy zawieranej na odległość. W Polsce i UE oznacza to, że zastosowanie mają przepisy dotyczące ochrony konsumenta, w tym prawo do odstąpienia od umowy w terminie 14 dni od otrzymania produktu oraz obowiązek dostarczenia produktu zgodnego z opisem kampanii.

Dyrektywa 2011/83/UE w sprawie praw konsumentów oraz polski Kodeks cywilny (przepisy o sprzedaży i rękojmi) mogą mieć zastosowanie w zależności od tego, jak sąd zakwalifikuje relację między twórcą kampanii a wspierającym. Kwestia ta nie jest jednoznacznie rozstrzygnięta we wszystkich jurysdykcjach europejskich.

Struktura modelu udziałowego

W equity crowdfundingu wspierający (w tym przypadku określani raczej jako inwestorzy) nabywają udziały lub akcje w przedsiębiorstwie prowadzącym kampanię. Oznacza to, że stają się współwłaścicielami spółki, proporcjonalnie do wielkości swojej wpłaty. W niektórych przypadkach zamiast tradycyjnych udziałów oferowane są instrumenty quasi-udziałowe, takie jak obligacje zamienne na akcje.

Model ten umożliwia startupom i małym firmom pozyskanie kapitału od szerokiego grona drobnych inwestorów, co wcześniej było dostępne praktycznie wyłącznie za pośrednictwem funduszy venture capital, aniołów biznesu lub tradycyjnych emisji na rynku publicznym. Equity crowdfunding demokratyzuje dostęp do wczesnych faz finansowania przedsiębiorstw.

Należy podkreślić, że tego typu inwestycje wiążą się z wysokim poziomem ryzyka. Wiele startupów nie osiąga zakładanych celów biznesowych, a inwestor może stracić całość zainwestowanych środków. Płynność takich inwestycji jest zazwyczaj bardzo ograniczona, ponieważ udziały nabyte w ramach crowdfundingu nie są notowane na zorganizowanych rynkach wtórnych.

Rozporządzenie ECSP i regulacje europejskie

Od 10 listopada 2021 roku w Unii Europejskiej obowiązuje Rozporządzenie (UE) 2020/1503 w sprawie europejskich dostawców usług finansowania społecznościowego (ECSP). To przełomowa regulacja, która ujednoliciła zasady działania platform equity crowdfundingowych na terenie całej UE, wprowadzając jednolity paszport europejski dla licencjonowanych dostawców usług.

Rozporządzenie ECSP nakłada na platformy szereg obowiązków, w tym: przeprowadzanie testów wiedzy inwestorów, udostępnianie arkuszy kluczowych informacji inwestycyjnych (KIIS), zachowanie bezstronności wobec projektów oraz wdrożenie procedur AML/KYC. Maksymalny próg oferty objętej regulacją ECSP wynosi 5 milionów euro w okresie 12 miesięcy.

Jak funkcjonuje crowdfunding dłużny?

Crowdfunding dłużny, nazywany również pożyczkowym lub peer-to-peer lending (P2P), polega na udzielaniu pożyczek przez wielu pożyczkodawców za pośrednictwem platformy internetowej. Pożyczkobiorca, którym może być zarówno osoba fizyczna, jak i przedsiębiorstwo, zobowiązuje się do zwrotu pożyczonego kapitału wraz z ustalonymi odsetkami w określonym terminie.

Platforma pełni rolę pośrednika, który łączy pożyczkobiorców z pożyczkodawcami, przeprowadza ocenę wiarygodności kredytowej (scoring), ustala warunki pożyczki i zarządza procesem spłaty. Pożyczkodawcy mogą dywersyfikować swoje środki, udzielając wielu pożyczek w niewielkich kwotach, co pozwala rozłożyć ryzyko niespłacenia na wiele pojedynczych transakcji.

W ramach modelu dłużnego wyróżnia się także crowdfunding oparty na obligacjach, gdzie emitent (zazwyczaj przedsiębiorstwo) oferuje inwestorom obligacje o ustalonym oprocentowaniu i terminie wykupu. Ten wariant jest bliższy tradycyjnemu rynkowi papierów dłużnych i podlega bardziej rygorystycznym regulacjom.

Regulacje i ryzyka

Crowdfunding dłużny podlega regulacjom ECSP na takich samych zasadach jak model udziałowy. Platformy muszą posiadać zezwolenie właściwego organu nadzoru (w Polsce jest to KNF), prowadzić ocenę ryzyka kredytowego oferowanych projektów oraz udostępniać inwestorom kompletne arkusze kluczowych informacji inwestycyjnych.

Główne ryzyka w modelu dłużnym obejmują: niewypłacalność pożyczkobiorcy (ryzyko kredytowe), bankructwo platformy pośredniczącej (ryzyko operacyjne) oraz ograniczoną płynność (trudność wcześniejszego wycofania środków). Wiele platform oferuje rynki wtórne, na których pożyczkodawcy mogą odsprzedać swoje wierzytelności innym użytkownikom, choć płynność takich rynków bywa ograniczona.